તમિલનાડુમાં જનાદેશનું અપમાન! ક્યાં સુધી રાજ્યપાલ વિજયના સરકાર રચવાના દાવાને નકારી શકે

તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોએ રાજ્યના રાજકારણમાં જબરદસ્ત રાજકીય ઉથલપાથલ મચાવી દીધી છે. સુપરસ્ટાર વિજયની પાર્ટી ‘તમિલગા વેત્રી કઝગમ’ (TVK) એ પ્રથમ જ ચૂંટણીમાં 108 બેઠકો જીતીને રાજકીય દબદબો સ્થાપિત કર્યો છે, પરંતુ બહુમતી માટે જરૂરી 118 બેઠકોના આંકડાથી પાછળ રહી જતાં રાજ્યમાં ત્રિશંકુ વિધાનસભાની સ્થિતિ ઊભી થઈ છે. બહુમતી સાબિત ન કરી શકતાં વિજયને સતત બે વખત રાજભવનથી પરત ફરવું પડ્યું હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે, જેના કારણે હવે તમામ રાજકીય પક્ષો સત્તા મેળવવા માટે નવા સમીકરણો ગોઠવવામાં વ્યસ્ત બન્યા છે.

હવે સમગ્ર રાજ્યની નજર રાજ્યપાલ આર.વી. આર્લેકરના નિર્ણય પર ટકેલી છે. આવી સ્થિતિમાં બંધારણ મુજબ રાજ્યપાલ પાસે કેટલીક વિવેકાધીન સત્તાઓ હોય છે, પરંતુ આ સત્તાઓ સંપૂર્ણપણે મનસ્વી નથી. સરકારિયા આયોગ અને પુંછી આયોગે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યારે કોઈ પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળે ત્યારે રાજ્યપાલે નક્કી કરેલા બંધારણીય ક્રમ મુજબ સરકાર રચવાની તક આપવી જોઈએ. જો ચૂંટણી પૂર્વેનું ગઠબંધન બહુમતીમાં હોય તો તેને પ્રથમ તક મળે, અન્યથા સૌથી મોટા પક્ષને સમર્થન રજૂ કરવાની તક આપવી જોઈએ.

તમિલનાડુની હાલની પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પક્ષ હોવાના કારણે TVK સરકાર બનાવવાનો દાવો કરી શકે છે, જો તે અન્ય પક્ષો અથવા અપક્ષ ધારાસભ્યોના સમર્થનથી બહુમતી સાબિત કરવાની ખાતરી આપે. જો તે નિષ્ફળ જાય તો ત્યારબાદ ચૂંટણી પછીનું કોઈ ગઠબંધન સરકાર રચવાનો દાવો કરી શકે છે.

ભારતના બંધારણીય ઇતિહાસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ ઘણીવાર સ્પષ્ટ કરી ચૂકી છે કે બહુમતીનો નિર્ણય રાજભવનમાં નહીં પરંતુ વિધાનસભાના ફ્લોર ટેસ્ટમાં થવો જોઈએ. 1994ના ઐતિહાસિક ‘એસ.આર. બોમ્મઈ’ કેસમાં કોર્ટે કહ્યું હતું કે રાજ્યપાલ પોતાની પસંદગીના આધારે નહીં પરંતુ સંખ્યાબળના આધારે નિર્ણય લઈ શકે. એટલે કે અંતિમ નિર્ણય વિધાનસભામાં જ લેવાય છે.

ત્રિશંકુ વિધાનસભામાં સૌથી મોટો ખતરો ‘હોર્સ ટ્રેડિંગ’નો માનવામાં આવે છે. આ કારણે સુપ્રીમ કોર્ટે કર્ણાટક (2018) અને મહારાષ્ટ્ર (2019) જેવા કેસોમાં સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે સરકાર રચાયા બાદ 24થી 48 કલાકની અંદર ફ્લોર ટેસ્ટ કરાવવો જોઈએ જેથી ધારાસભ્યોની ખરીદ-વેચાણ જેવી પ્રવૃત્તિઓ અટકાવી શકાય.

ભૂતકાળમાં ગોવા, મણિપુર, કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં રાજ્યપાલોના નિર્ણયોને લઈને ભારે વિવાદ સર્જાયા હતા. કેટલાક કેસોમાં સૌથી મોટા પક્ષને બદલે ગઠબંધનને તક આપવામાં આવી હતી, તો કેટલાક મામલામાં સુપ્રીમ કોર્ટે મધરાતે સુનાવણી કરીને તરત ફ્લોર ટેસ્ટના આદેશ આપ્યા હતા.

બંધારણની કલમ 163 રાજ્યપાલને વિવેકાધીન સત્તા આપે છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે ‘રામેશ્વર પ્રસાદ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ’ કેસમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ સત્તા કાયદાની મર્યાદામાં જ ઉપયોગ કરી શકાય. રાજ્યપાલ કોઈ નેતાને વ્યક્તિગત કારણોસર અવગણી શકતા નથી. તેમને માત્ર એ જ જોવાનું હોય છે કે કઈ સંભાવિત સરકાર પાસે ગૃહનો વિશ્વાસ મેળવવાની ક્ષમતા છે.

રાષ્ટ્રપતિ શાસનનો વિકલ્પ પણ ચર્ચામાં છે, પરંતુ બંધારણીય નિષ્ણાતોના મતે તે અંતિમ વિકલ્પ છે. જ્યારે સરકાર રચવાના તમામ પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય અને કોઈ પક્ષ બહુમતી સાબિત ન કરી શકે ત્યારે જ કલમ 356નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

હાલની સ્થિતિમાં રાજ્યપાલ પાસે કેટલાક મહત્વના વિકલ્પો છે. તેઓ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે TVK ને સરકાર બનાવવા માટે આમંત્રિત કરી શકે છે અને સમર્થન આપતા ધારાસભ્યોની યાદી માગી શકે છે. બીજી તરફ જો DMK, AIADMK અથવા અન્ય પક્ષો મળીને બહુમતીનો આંકડો પાર કરે તો ગઠબંધનને તક મળી શકે છે. જો કોઈને પૂર્ણ બહુમતી ન મળે તો અલ્પમતી સરકારનો માર્ગ પણ અપનાવવામાં આવી શકે છે.

તમિલનાડુની આ રાજકીય પરિસ્થિતિ હવે માત્ર સત્તાની લડાઈ નથી રહી, પરંતુ લોકશાહી અને બંધારણીય મૂલ્યોની કસોટી બની ગઈ છે. રાજ્યપાલનો નિર્ણય કેટલો નિષ્પક્ષ અને ઝડપી રહે છે તેના પર હવે સમગ્ર રાજ્યનું રાજકીય ભવિષ્ય નિર્ભર રહેશે.